Het Nieuwsblad - Zaterdag 26 en Zondag 27 april 2008 (p.30,31)

Press/Media  | Origineel interview (klik) | Print Interview - pdf formaat (klik)

'Bezoek van Eisenhower is slechts fait divers' - 26/04/2008

GENK/ZONHOVEN- 'Een volk is maar wat het op zijn ergste ogenblikken is', zegt Roger Rutten, die een ronduit meeslepend boek schreef over zijn dorp tijdens de Tweede Wereldoorlog. In 'Wit & zwart' legt hij het vergrootglas op verzet en collaboratie in Zonhoven. Rudi Smeets, foto: Mine Dalemans

Vandaag stelt de 66-jarige Rutten zijn boek voor in de Provinciale Bibliotheek in Hasselt. Een van de opmerkelijke gasten is Erna Inowlocki. Haar ouders en broertje Maurice behoorden tot het contingent van 111Joodse vluchtelingen die op 18januari 1941 in Zonhoven arriveerden, omdat ze in Antwerpen niet langer gewenst waren. Haar ouders moesten na een tijdje onderduiken, zijzelf werd opgevoed door de familie Baeten.

Het is slechts een van de vele beklijvende hoofdstukken in het boek van Rutten, die er zeven jaar over deed om het te schrijven. Aan de hand van honderden getuigenissen, dagboeken, brieven, krantenartikels, documenten en foto's schetste hij een bijwijlen hallucinant beeld van het dorp waarin hij geboren en getogen was. Rantsoenering, smokkelen, verplichte tewerkstelling, patriottisme, sabotage, deportatie, razzia's, woekeraars, oorlogsburgemeesters, de Bende van de Dameskous, het Geheim Leger, de partizanenstrijd: het is maar een greep uit een lange lijst van straffe verhalen en aangrijpende onderwerpen.

Roger Rutten zal niet door iedere historicus als een objectieve waarnemer beschouwd worden. In tegenstelling tot zijn gouwgenoot Jos Bouveroux in Terreur in oorlogstijd beschrijft hij de Tweede Wereldoorlog vooral vanuit het standpunt van het verzet. Hij kreeg toelating om strafdossiers van collaborateurs in het Brusselse Justitiepaleis in te kijken en bracht daar talloze uren door.

'Wat maakt dit verhaal zo opmerkelijk? Wel, Zonhoven fungeert in zekere zin als opstap, als metafoor. Wat in dit Limburgse dorp gebeurde, vond ook elders in ons land plaats', schrijft gouverneur Steve Stevaert in zijn woord vooraf.

'Dat was ook nadrukkelijk de bedoeling', zegt de auteur tijdens een fel betoog, waarin hij zijn blijvende verontwaardiging over de daden van een aantal Zonhovenaren niet kan verbergen. 'Ik wil niet dat de lezer mijn boek louter ziet als een verhaal over de oorlog in Zonhoven. Ik hoop en ik denk dat je Wit & zwart kunt uitvergroten naar heel Vlaanderen.'

Voor wie schreef u het boek?

Roger Rutten: 'Ik had twee doelgroepen. Om te beginnen mikte ik op een publiek dat de Tweede Wereldoorlog op een bevattelijke en persoonlijke manier benaderd wil zien. Daarom is het boek doorspekt met persoonlijke verhalen. Het was allerminst de bedoeling er een doctoraatsthesis van te maken. Daarnaast wilde ik een nieuw licht gooien op bepaalde gebeurtenissen, zoals de sluikpers en het verlenen van onderdak aan Russische krijgsgevangenen, die door de Duitse bezetter als dwangarbeiders in de Limburgse mijnen aan het werk werden gezet.'

Uw vader werd door de Duitsers in de oorlog gewond. Op de cover staat dat zijn vroegtijdige dood de aanleiding was voor het schrijven van het boek.

'Ja, maar in het hele boek vind je geen twee zinnen over hem. Ik heb er bewust geen verhaal met een familiale inslag van gemaakt. Mijn vader maakte nochtans vreselijke dingen mee. Tijdens een treintransport naar het West-Vlaamse Gits werd hij als gemobiliseerde soldaat door een Duits bombardement zwaargewond. Burgers droegen hem met een kruiwagen een huis binnen. Hij bloedde als een rund. Geef hem maar een borrel, dat zal hem goed doen, zei een van de mensen die rond hem stonden. In plaats van een glaasje jenever gaven ze hem brandspiritus. Zijn slokdarm was helemaal verbrand. Hij kwam nog naar huis, maar in 1946 overleed hij op 39-jarige leeftijd aan de zware verwondingen. Ik vertel dit nu even omdat je ernaar vraagt, maar mijn boek heeft niets te maken met rancune.'

'Ik heb het geschreven vanuit een rechtvaardigheidsgevoel, dat ik al mijn hele leven meedraag. Verzet tijdens de oorlog was in wezen een zaak van burgermoed. Joodse kinderen verbergen stond gelijk met deportatie. Toch werd Erna Inowlocki in huis genomen door het gezin Baeten. Ma Baeten liet zich zelfs fotograferen met haar pleegkind. Hoe dom! Het had haar het leven kunnen kosten, want er liepen in Zonhoven verraders rond. Inlichtingsagent Leon Loos, bijvoorbeeld. Zo zijn er honderden voorbeelden van mensen die hun leven riskeerden.'

'Aan die anonieme helden heb ik een gezicht willen geven. De Britse opperbevelhebber Montgomery verbleef van 12november 1944 tot 7februari 1945 in Zonhoven. Op 28november kwam de Amerikaanse opperbevelhebber Eisenhower zelfs bij hem op bezoek in Villa Magda, waar hij ook bleef overnachten. Mooi, maar in het boek is dat slechts een fait divers.'

Kreeg u steun van het gemeentebestuur?

'Vergeet het! Toen ik aan mijn boek begon, reed ik op zekere dag naar het gemeentehuis om te vragen of ze me een beetje wilden steunen. Een boek over het Zonhovense dialect en over de landbouwbevolking in de negentiende eeuw werden gesubsidieerd, dus vroeg ik me af of de burgemeester en de schepen van Cultuur ook geïnteresseerd waren in de actuele geschiedenis. Ze reageerden aarzelend: ik mocht een verzoek tot subsidiëring indienen. Dat werd even later door het college afgewezen. Het onderwerp bleek zestig jaar na datum te delicaat. Veel Vlaamse gemeenten worstelen met hun oorlogsgeschiedenis. Jammer, want wie zijn verleden ontkent, ontkent zichzelf.'

Wat gaf aanleiding tot het verzet?

'Om te beginnen wil ik benadrukken dat het verzet geen verschijnsel was van de laatste dagen van de bezetting. Al in 1940 werden pogingen ondernomen om de Duitsers stokken in de wielen te steken. Dat was volkomen begrijpelijk, want de bevolking had het onmiddellijk zwaar te verduren.'

'Niet alleen het klooster van de Zusters van Liefde en de scholen kregen met inkwartiering te maken, maar ook particuliere woningen. Boerderijen lagen bomvol Duitsers. De inwoners moesten massaal hun wapens inleveren en gehoorzamen aan de Duitse bezettingswetten. Het was strikt verboden naar de Engelse radio te luisteren, steenkool werd gerantsoeneerd. Er was een verbod op openbare danspartijen en de huizen moesten na zonsondergang volledig verduisterd worden. Het was een donker bestaan, letterlijk en figuurlijk. Na het bidden van de rozenkrans ging men snel naar bed. Al deze wetten én de hongerige magen riepen verzet op. Om nog maar te zwijgen van de verplichte tewerkstelling in Duitsland.'

Wat deden de verzetslui om de Duitsers het leven moeilijk te maken?

'Het doorknippen van communicatiekabels was een van de meest beproefde methodes. Heel bekend is een actie van begin maart1942. Daarbij werd een telefoonverbinding naar de Teut, het op één na hoogste punt van Limburg, doorgeknipt. De Duitsers hadden er een observatiepost en seinden gegevens door naar Keulen. Het doorknippen van die kabel gebeurde niet in een open ruimte of op het veld, maar in de onmiddellijke buurt van de woning van de familie Vandeloo. De huidige schrijver Jos Vandeloo was toen zestien en herinnert het zich nog heel goed. Hij vertelde me dat furieuze Duitsers hun huis kwamen binnengestormd en dat hij het mocht uitleggen omdat hij Duits als derde taal op school kreeg. Hij heeft toen gezegd dat ze niet zo dom waren dat ze de aandacht zo opvallend op zichzelf vestigden, maar toch moest zijn vader strafwacht lopen.'

'Er waren verscheidene Zonhovenaren die kabelsabotage pleegden, maar de strafste van allemaal was Leon Engelen. Hij werd door Ward Adriaens, de conservator van het Joodse museum van Deportatie en Verzet, zelfs bestempeld als een van de belangrijkste figuren van het Belgische verzet. Hij saboteerde hoogspanningskabels en veroorzaakte bij de Duitsers voor honderdduizenden uren stroomverlies. Bij het sas van Boortmeerbeek dynamiteerde hij de sluizen met twee melkkannen vol explosieven en bracht hij zware schade toe aan een benzineschip met tweehonderdduizend liter brandstof. Leon Engelen was werkelijk een knappe kerel, maar hij werd niet als dusdanig erkend omdat hij met een meisje uit een café getrouwd was. Door zo'n huwelijk kreeg je in die tijd een slechte reputatie.'

U vermeldt een opmerkelijke diefstal van rantsoenzegels.

'Die zegels waren heel kostbaar, omdat je op geen enkele andere manier legaal aan voedsel kon geraken. Het verzet had geld nodig en ging in de Vlaamse gemeentehuizen massaal op zoek naar zegels. Bij zo'n aanval vielen in de nacht van 27 op 28juni 1942 in Zonhoven zes doden. Eigenaardig genoeg heeft geen enkele van de tweehonderd ondervraagde Zonhovenaren me daar iets over verteld. Daaruit leid ik af dat de overvallers van elders kwamen. Men kende alleen de gedode dorpsgenoten. Mogelijk zat het Geheim Leger, georganiseerd rond de figuur van Leon Nilis en Jules Hanssen, achter de beruchte diefstal. Dat was een van de verzetsgroepen in Zonhoven. Daarnaast had je de Patriottische Milities en het Onafhankelijkheidsfront.'

De kleine verzetsman krijgt in uw boek een heldengezicht, maar was het allemaal wel zo wit en zwart?

'In het verzet gebeurden fantastische dingen, die getuigden van patriottisme en moed, maar ik keur zeker niet alle verzetsdaden goed. Zo was er de plunderende en moordende Bende van de Dameskous, waartoe vijf Zonhovenaren behoorden. De repressie na de oorlog is evenmin een fraaie bladzijde. Moord en mishandeling, het bekladden van huizen met hakenkruisen, het kaalscheren van hoofden en noem maar op, dat waren mensonterende vertoningen.'

'De littekens aan de andere kant waren echter veel erger. Opgepakte en veroordeelde verzetslui moesten in Breendonk de vreselijkste folteringen ondergaan, de zwarten verklikten zonder de minste rancune hun buurman bij de Gestapo. Om op je vraag terug te komen: ik heb geprobeerd een waarheidsgetrouw beeld te schetsen aan de hand van documenten. Daarom laat ik ook heel wat mensen uit de collaboratie aan het woord. Ik hoop dat de lezer daarmee zijn eigen mening kan vormen.'

Wit & zwart, verzet en collaboratie in een Vlaams dorp - Uitgeverij Epo, 365 pagina's, 24,50euro

Wie is Roger Rutten?

  • Geboren op 15 september 1941
  • Woonacthig in Genk
  • Gepensioneerd lesgever Nederlands sinds 2000
  • Ex-docent aan de Katholike Hogeschool Limburg en Normaalschool in Bokrijk - ex-leraar Sint-Jozefinstituut in Bokrijk
  • Pionier van het projectonerwijs in Vlaanderen
  • Was artistiek leider van cabaretgroep Mam'sel (met o.m. Fred Brouwsers, Johny Voners en Jeanine Hendrickx) en van de literaire speelgroepen Transparant en Rokade
  • Eerdere publicaties: Projectwerk in Borkijk (1973) - Zal ik het bord maar afvegen, meester! (1974)